یکی از پرسشهای رایج کارفرمایان، مدیران منابع انسانی و حتی خانوادهها این است که آیا استخدام افراد ۱۵ تا ۱۸ سال در ایران قانونی است؟ اگر پاسخ مثبت است، چه شرایط و محدودیتهایی برای بهکارگیری این افراد وجود دارد؟ همچنین آیا قانون کار بین دختران و پسران نوجوان تفاوتی قائل شده است؟
پاسخ این پرسشها در مواد ۷۹ تا ۸۴ قانون کار جمهوری اسلامی ایران آمده است. قانونگذار با هدف حمایت از سلامت جسمی، روانی و اخلاقی نوجوانان، مقررات ویژهای را برای اشتغال این گروه سنی پیشبینی کرده است. عدم رعایت این مقررات میتواند برای کارفرما مسئولیتهای قانونی و در برخی موارد ضمانت اجراهای کیفری و اداری به همراه داشته باشد.
حداقل سن قانونی برای اشتغال در ایران
مطابق ماده ۷۹ قانون کار، بهکارگیری افراد کمتر از ۱۵ سال تمام ممنوع است و هیچ کارفرمایی حق استخدام این افراد را ندارد.
در مقابل، افراد ۱۵ تا کمتر از ۱۸ سال که در قانون از آنها با عنوان کارگر نوجوان یاد شده است، میتوانند تحت شرایط خاص و با رعایت مقررات حمایتی قانون کار مشغول به کار شوند.
شرایط قانونی استخدام افراد ۱۵ تا ۱۸ سال
قانون کار برای حمایت از نوجوانان، رعایت شرایط زیر را الزامی دانسته است:
- انجام معاینه پزشکی قبل از استخدام؛
- انجام معاینات پزشکی سالیانه و ثبت نتایج در پرونده استخدامی؛
- کاهش نیم ساعت از ساعات کار روزانه نسبت به سایر کارگران؛
- ممنوعیت ارجاع اضافهکاری؛
- ممنوعیت اشتغال در شیفت شب؛
- ممنوعیت اشتغال در مشاغل سخت، زیانآور و خطرناک؛
- ممنوعیت حمل بار بیش از حد مجاز؛
- ممنوعیت اشتغال در مشاغلی که برای سلامت یا اخلاق نوجوانان مضر تشخیص داده شدهاند.
در صورتی که پزشک معتمد ادامه اشتغال نوجوان را برای سلامتی وی نامناسب تشخیص دهد، کارفرما موظف است نوع کار او را تغییر دهد.
آیا قانون بین دختر و پسر تفاوتی قائل شده است؟
یکی از سؤالات پرتکرار این است که آیا شرایط استخدام دختران ۱۵ تا ۱۸ سال با پسران تفاوت دارد؟
از نظر مواد ۷۹ تا ۸۴ قانون کار، پاسخ منفی است. تمامی مقررات مربوط به کارگر نوجوان اعم از معاینه پزشکی، کاهش ساعت کار، ممنوعیت اضافهکاری، ممنوعیت کار شب و ممنوعیت اشتغال در مشاغل سخت، برای دختران و پسران به یک شکل اجرا میشود.
با این حال، دختران علاوه بر مقررات مربوط به کارگر نوجوان، از حمایتهای ویژه زنان در قانون کار نیز بهرهمند هستند. برای مثال، ماده ۷۵ قانون کار، ارجاع برخی مشاغل سخت و حمل بار بیش از حد مجاز را برای زنان ممنوع کرده است. بنابراین دختران نوجوان از هر دو دسته حمایتهای قانونی برخوردار میشوند.
چه مشاغلی برای نوجوانان مجاز است؟
در صورتی که شرایط قانونی رعایت شود، نوجوانان میتوانند در مشاغلی مانند:
- امور اداری؛
- دفترداری؛
- اپراتوری رایانه؛
- فروشندگی سبک؛
- بایگانی؛
- خدمات مشتریان؛
- فعالیتهای فرهنگی و هنری؛
- طراحی گرافیک؛
- برنامهنویسی و امور فناوری اطلاعات؛
فعالیت کنند؛ مشروط بر آنکه شغل مورد نظر در زمره مشاغل سخت یا خطرناک قرار نگیرد.
چه مشاغلی برای افراد زیر ۱۸ سال ممنوع است؟
به طور معمول، اشتغال نوجوانان در موارد زیر ممنوع است:
- معادن؛
- ساختمانسازی سنگین؛
- کار در ارتفاع؛
- جوشکاریهای پرخطر؛
- کار با مواد شیمیایی خطرناک؛
- کورهها و محیطهای دارای حرارت شدید؛
- برق فشار قوی؛
- حمل بار سنگین؛
- سایر مشاغلی که توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به عنوان مشاغل سخت و زیانآور معرفی شدهاند.
مسئولیت کارفرمایان در صورت تخلف
بیتوجهی به مقررات مربوط به کارگران نوجوان، صرفاً یک تخلف اداری نیست. در بسیاری از موارد، کارفرما ممکن است با شکایت کارگر، گزارش بازرسان اداره کار یا سایر مراجع ذیصلاح، با مسئولیتهای مدنی، اداری و حتی کیفری مواجه شود. از این رو، آگاهی از الزامات قانونی پیش از انعقاد قرارداد کار با افراد زیر ۱۸ سال اهمیت ویژهای دارد.
جمعبندی
بهکارگیری افراد ۱۵ تا ۱۸ سال در حقوق کار ایران مجاز است، اما تنها در صورتی که تمامی شرایط حمایتی مقرر در قانون کار رعایت شود. همچنین از منظر مواد ۷۹ تا ۸۴ قانون کار، تفاوتی میان دختران و پسران وجود ندارد و هر دو مشمول مقررات ویژه کارگران نوجوان هستند؛ هرچند دختران از حمایتهای اختصاصی زنان نیز برخوردار خواهند بود.
عدم رعایت این مقررات میتواند برای کارفرما تبعات حقوقی قابل توجهی ایجاد کند. به همین دلیل، پیش از استخدام نوجوانان یا تنظیم قرارداد کار، بررسی دقیق وضعیت شغل، شرایط سنی و الزامات قانونی ضروری است.
نیاز به مشاوره حقوقی دارید؟
اگر به عنوان کارفرما، مدیر منابع انسانی یا صاحب کسبوکار درباره استخدام افراد زیر ۱۸ سال، تنظیم قرارداد کار، مسئولیتهای قانونی کارفرما، بازرسی اداره کار یا اختلافات کارگری و کارفرمایی سؤال دارید، دریافت مشاوره تخصصی پیش از اقدام میتواند از بروز بسیاری از مشکلات و هزینههای بعدی جلوگیری کند.
در صورت نیاز به بررسی شرایط پرونده یا دریافت مشاوره در زمینه حقوق کار، روابط کار، قراردادهای استخدامی، اختلافات اداره کار و تأمین اجتماعی، میتوانید برای ارزیابی دقیق موضوع و ارائه راهکار حقوقی متناسب با شرایط خود، با دفتر اینجانب تماس بگیرید.
